Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 49

"విస్మయం పరమం గత్వా"means very much surprised. Who was so surprised? That is Hanuma who was brought into the assembly of Ravana. Normally when one sees something unexpected one is surprised. Brought into the assembly of the Rakshasa king, Hanuma was surprised seeing Ravana.

In this Sarga we too will see that Ravana, who surprised Hanuma?

Now we go through Slokas of Sarga forty- nine.

||Sloka 49.01||

తతః స కర్మణా తస్య విస్మితో భీమవిక్రమః|
హనుమాన్రోషతామ్రాక్షో రక్షోఽధిపమవైక్షత||49.01||

స|| తతః సః భీమవిక్రమః హనుమాన్ రోషతామ్రాక్షః తస్య కర్మణా విస్మితః రక్షోధిపం అవైక్షత||

Rama Tika says - తస్య ఇన్ద్రజితస్య కర్మణావిస్మితః రావణస్య కర్మణా సీతాపహరణక్రియయా క్రోధతామ్రాక్షః।

Govindaraja TiKa says- రావణేనాగన్తవ్యం ఇతి మయా యత్నః కృతః। స తు నీతిజ్ఞ ఆసనస్థ ఏవ ఇన్ద్రజిన్ముఖేన మాం నిబధ్య ఆనీతవాన్ ఇతి ఆనయన కర్మణా విస్మితః ।

||Sloka meanings||

తతః సః భీమవిక్రమః హనుమాన్ -
then Hanuman who is of fierce valor
రోషతామ్రాక్షః -
with eyes red with anger
తస్య కర్మణా విస్మితః-
astonished by their actions
రక్షోధిపం అవైక్షత-
looked at the king of Rakshasas

||Sloka summary||

"Then Hanuman who is of fierce valor, astonished by their actions, looked at the king of Rakshasas with eyes red with anger." ||49.01||

Here తస్య కర్మణా refers to Indrajit . He was surprised by the fact his wish to meet Ravana was fulfilled by Indrajit, who brought to Ravana. That he was angry by Indrajit - రోషతామ్రాక్షః - can be said to be because of Sita being abducted by Ravana

||Sloka 49.02||

భ్రాజమానం మహార్హేణ కాంచనేన విరాజతా|
ముక్తజాలావృతే నాథ మకుటేన మహాద్యుతిమ్||49.02||

స|| మహార్హేన కాంచనేన విరాజితా అథ ముక్తాజాలవృతేనముకుటేన భ్రాజమానం మహాద్యుతిమ్||

||Sloka meanings||

మహార్హేన కాంచనేన విరాజితా -
made of excellent gold
అథ ముక్తాజాలవృతేన ముకుటేన భ్రాజమానం -
shining with a crown covered with glittering strings of pearls
మహాద్యుతిమ్ -
of great splendor

||Sloka summary||

"(the Rakshasa king was ) Of great splendor, shining with a golden crown covered with glittering strings of pearls." ||49.02||

||Sloka 49.03||

వజ్రసంయోగసంయుక్తై ర్మహర్హమణివిగ్రహైః|
హైమై రాభరణైశ్చిత్రై ర్మనసేవ ప్రకల్పితైః||49.03||

స|| వజ్రసంయోగ సంయుక్తైః మహార్హమణివిగ్రహైః మనసా ప్రకల్పితైరివ చిత్రైః హేమైః ఆభరణైః ||

||Sloka meanings||

వజ్రసంయోగ సంయుక్తైః -
studded with diamonds,
మహార్హమణివిగ్రహైః -
adorned with small motifs of precious gems
మనసా ప్రకల్పితైరివ -
as though designed in mind
చిత్రైః హేమైః ఆభరణైః-
with wonderful variety of golden ornaments

||Sloka summary||

"( He was decked ) with wonderful variety golden ornaments studded with diamonds, adorned with small motifs of precious gems as though designed in mind with imagination." ||49.03||

||Sloka 49.04||

మహర్హక్షౌమసంవీతం రక్తచందనరూషితం|
స్వనులిప్తం విచిత్రాభిర్వివిధాభిశ్చ భక్తిభిః||49.04||

స|| మహార్హక్షౌమ సంవీతం రక్తచందన రూషితం విచిత్రాభిః వివిధాబిశ్చ భక్తిభిః స్వానులిప్తం ||

||Sloka meanings||

మహార్హక్షౌమ సంవీతం -
dressed in exquisite silk
రక్తచందన రూషితం -
smeared with red sandal paste
విచిత్రాభిః వివిధాబిశ్చ భక్తిభిః -
with many kinds of wonderful ornamental designs
స్వానులిప్తం - smeared with unguents

||Sloka summary||

"( He was) Dressed in exquisite silk with many kinds of wonderful ornamental designs , smeared with red sandal paste , smeared with unguents." ||49.04||

||Sloka 49.05||

వివృతైర్దర్శనీయైశ్చ రక్తాక్షైర్భీమదర్శనైః|
దీప్త తీక్ష్ణమహాదంష్ట్రైః ప్రలంబదశనచ్ఛదైః||49.05||

శిరోభిర్దశభిర్వీరం భ్రాజమానం మహౌజసం|
నానావ్యాళసమాకీర్ణైః శిఖరైరివ మందరమ్||49.06||

స|| దర్శనీయైః రక్తాక్షైః భీమదర్శనైః దీప్తతీక్ష్ణమహాదంష్ట్రైః ప్రలంబదసనచ్ఛదైః దశభిః శిరోభిః విచిత్రైః ననావ్యాలసమాకీర్ణైః శిఖరైః మందరం ఇవ భ్రాజమానం మహౌజసం వీరం (దదర్శ)||

Rama Tika says - సమస్త పాఠే భ్రాజమానం ఇతి ఉత్తరేణ అన్వయః। నానావ్యాలసమాకీర్ణైః అనేక సర్ప వ్యాప్తైః శిఖరైః మందరమివ ప్రలంబదశనైః దర్శిభిః శిరోభిశ్చ భ్రాజమానం।

||Sloka meanings||

దర్శనీయైః భీమదర్శనైః రక్తాక్షైః -
with blood red eyes, with fearsome looks,
దీప్తతీక్ష్ణమహాదంష్ట్రైః -
with shining sharp teeth
ప్రలంబదసనచ్ఛదైః -
with drooping lips
విచిత్రైః నానావ్యాలసమాకీర్ణైః -
filled with different kinds of beasts
మందరం ఇవ శిఖరైః - like the peaks of Mandara mountain
దశభిః శిరోభిః - with ten heads
భ్రాజమానం - shining
మహౌజసం వీరం (దదర్శ)-
lustrous hero ( saw)

||Sloka summary||

"Heroic powerful and splendid, (he) appeared with blood red eyes, with fearsome looks, with shining sharp teeth with drooping lips, with ten heads, which looked like the peaks of Mandara mountain with different kinds of beasts." ||49.05,06||

The Simile of Mandara mountain with peaks and animals is for the sharp teeth , hanging lips, ten heads..

||Sloka 49.07||

నీలాంజనచయప్రఖ్యం హారేణోరసి రాజతా|
పూర్ణ చంద్రాభవక్త్రేన సబలాకమివాంబుదమ్||49.07||

స||నీలాంజనచయప్రఖ్యం ఉరసి రాజతా హారేణ పూర్ణచంద్రాభవ వక్త్రేణ బలాకం అంబుదం ఇవ ||

||Sloka meanings||

నీలాంజనచయప్రఖ్యం -
like a black mountain of collyrium
ఉరసి రాజతా హారేణ -
with a chest illuminated by the necklace
పూర్ణచంద్రాభవ వక్త్రేణ -
with a face like that of full moon
బలాకం అంబుదం ఇవ -
like black cloud with cranes flying around.

||Sloka summary||

"Like a black mountain of collyrium with a face like that of full moon, with a chest illuminated by the necklace , he looked like black cloud with cranes flying around." ||49.07||

||Sloka 49.08||

బాహుభిర్బద్ధకేయూరైః చందనోత్తమరూషితైః|
భ్రాజమానాంగదైః పీనైః పంచశీర్షైరివోరగైః||49.08||

స|| బద్ధకేయూరైః చందనోత్తమరుషితైః భ్రాజమానాంగదైః పీనైః పంచశీర్షైః ఉరగైరివ బాహుభిః ||

||Sloka meanings||

బద్ధకేయూరైః - wearing armlets
చందనోత్తమరుషితైః -
smeared with best sandal paste
భ్రాజమానాంగదైః పీనైః బాహుభిః-
with shining bracelets, the stout arms
పంచశీర్షైః ఉరగైరివ -
(looked) like five headed serpents.

||Sloka summary||

"Smeared with best sandal paste , wearing armlets and shining bracelets, the stout arms looked like five headed serpents." ||49.08||

||Sloka 49.09||

మహతి స్ఫాటికే చిత్రే రత్నసంయోగసంస్కృతే|
ఉత్తమాస్తరణాస్తీర్ణే సూపవిష్టం వరాననే||49.09||

స|| రత్నసంయోగ సంస్కృతే చిత్రే ఉత్తమాస్తరణాస్తీర్ణే శ్ఫాటికే మహతి వరాసనే సూపవిష్టం ||

||Sloka meanings||

రత్నసంయోగ సంస్కృతే -
encrusted with precious stones
చిత్రే ఉత్తమాస్తరణాస్తీర్ణే -
on a beautiful carpet
స్ఫాటికే మహతి వరాసనే -
on a huge magnificent throne of crystalస్
సూపవిష్టం -
well seated ( Ravana))

||Sloka summary||

"( He was ) well seated on a huge magnificent throne of crystal encrusted with precious stones, which is on a beautiful carpet." ||49.09||

||Sloka 49.10||

అలంకృతాభిరత్యర్థం ప్రమదాభిః సమంతతః|
వాలవ్యజనహస్తాభి రారాత్సముపసేవితమ్||49.10||

స|| అత్యర్థం అలంకృతాభిః వ్యాలవ్యజనహస్తాభిః ప్రమదాభిః సమంతతః ఆరాత్ సముపసేవితం||

||Sloka meanings||

అత్యర్థం అలంకృతాభిః-
exceedingly well decorated ones
వ్యాలవ్యజనహస్తాభిః-
holding whisks in their hands
ప్రమదాభిః సమంతతః -
surrounded by beautiful girls
ఆరాత్ సముపసేవితం -
being served in the vicinity

||Sloka summary||

"Beautiful girls exceedingly well decorated ones , holding whisks in their hands in the vicinity, attended on him."||49.10||

||Sloka 49.11,12||

దుర్ధరేణ ప్రహస్తేన మహాపార్శ్వేన రక్షసా|
మంత్రిభిర్మంత్రతత్త్వజ్ఞైర్నికుంభేన చ మంత్రిణా||49.11||

సుఖోపవిష్టం రక్షోభిః చతుర్భిః బలదర్పితైః|
కృత్స్నః పరివృతోలోకః చతుర్భిరివసాగరైః||49.12||

స|| దుర్ధరేణ ప్రహస్తేన రక్షసా మహాపార్శ్వేన మంత్రిణా నికుంభేన మంత్రతత్వజ్ఞైః మంత్రిభిః బలదర్పితైః చతుర్భిః రక్షోభిః సుఖోపవిష్టం చతుర్భిః సాగరైః పరివృతం కృత్స్నం లోకమ్ ఇవ||

||Sloka meanings||

దుర్ధరేణ ప్రహస్తేన -
(attended by Rakshasas) Durdhara Prahasta
మహాపార్శ్వేన నికుంభేన రక్షసా మంత్రిణా -
Mahaparsva Nikumbha Rakshasas and ministers
బలదర్పితైః మంత్రతత్వజ్ఞైః మంత్రిభిః -
arrogant a, learned ones and ministers
చతుర్భిః రక్షోభిః సుఖోపవిష్టం -
seated comfortably with four ministers
చతుర్భిః సాగరైః పరివృతం -
surrounded by the four oceans
కృత్స్నం లోకమ్ ఇవ -
like the whole world

||Sloka summary||

"He was attended by Rakshasas Durdhara Prahasta Mahaparsva Nikumbha, who are the ministers and learned ones. Attended by the four arrogant Rakshasas and comfortably seated he looked like the entire world surrounded by four oceans." ||49.11,12||

||Sloka 49.13||

మంత్రిభిర్మంత్రతత్త్వజ్ఞై రన్యైశ్చ శుభబుద్ధిభిః|
అన్వాస్యమానం రక్షోభిః సురైరివ సురేశ్వరమ్||49.13||

స|| మంత్ర తత్వజ్ఞైః శుభబంధుభిః మంత్రిభిః అన్యైః రక్షోభిః సురైః సురేశ్వరం ఇవ అన్వాస్యమానం ||

||Sloka meanings||

మంత్ర తత్వజ్ఞైః శుభబంధుభిః -
by learned ones, intellectuals
మంత్రిభిః అన్యైః రక్షోభిః -
ministers and other Rakshasas
సురైః సురేశ్వరం ఇవ -
Indra attended by the gods
అన్వాస్యమానం -
being attended

||Sloka summary||

"Attended by learned ones, intellectuals, ministers and other Rakshasas, he was like Indra attended by the gods."||49.13||

||Sloka 49.14||

అపశ్యత్ రాక్షపతిం హనుమానతితేజసం|
విష్ఠితం మేరుశిఖరే సతోయమివ తోయదమ్||49.14||

స|| హనుమాన్ అతితేజసం మేరుశిఖరే విష్ఠితం సతోయం తోయదం ఇవ రాక్షసపతిం అపశ్యత్ ||

||Sloka meanings||

హనుమాన్ అతితేజసం -
Hanuman saw the highly splendid
మేరుశిఖరే విష్ఠితం -
on the peaks of Meru
సతోయం తోయదం ఇవ రాక్షసపతిం -
like clouds laden with water
అపశ్యత్ - saw ( Ravana)

||Sloka summary||

"Hanuman saw the highly splendid, Rakshasa king who appeared like clouds laden with water on the peaks of Meru Mountain."||49.14||

||Sloka 49.15||

సతైసంపీడ్యమానోఽపి రక్షోభిర్భీమవిక్రమైః|
విస్మయం పరమం గత్వా రక్షోఽధిపమవైక్షత||49.15||

స|| సః భీమవిక్రమైః రక్షోభిః సంపీడ్యమానోపి పరమం విస్మయం గత్వా రక్షోధిపం అవైక్షత||

||Sloka meanings||

సః భీమవిక్రమైః -
by the fearsome Rakshasas
రక్షోభిః సంపీడ్యమానోపి -
though being troubled by
పరమం విస్మయం గత్వా -
in amazement
రక్షోధిపం అవైక్షత -
looked at the Rakshasa king

||Sloka summary||

"Though being troubled by the fearsome Rakshasas he ( Hanuman) looked at the Rakshasa king in amazement." ||49.15||

||Sloka 49.16||

భ్రాజమానం తతో దృష్ట్వా హనుమాన్రాక్షసేశ్వరమ్|
మనసా చింతయామాస తేజసా తస్య మోహితా||49.16||

స|| తతః హనుమాన్ భ్రాజమానం తస్య తేజసా రాక్షసేశ్వరం దృష్ట్వా తస్య తేజసా మోహితః మనసా చింతయామాస||

||Sloka meanings||.

తతః హనుమాన్ - then Hanuman
భ్రాజమానం రాక్షసేశ్వరం దృష్ట్వా -
looking at the shining king of Rakshasas
తస్య తేజసా మోహితః -
attracted by his splendor
మనసా చింతయామాస -
started thinking in his mind

||Sloka summary||

"Then Hanuman looking at the shining king of Rakshasas , attracted by his splendor, started thinking in his mind." ||49.16||

Though being troubled by the fearsome Rakshasas
Hanuman looked at the Rakshasa king in amazement.

Having overcome his initial surprise at Indrajit,
and anger at Ravana for his heinous crime,
looking at the king of Rakshasas and attracted by his splendor,
Hanuman started thinking in his mind.

||Sloka 49.17||

అహో రూప మహోధైర్య మహోసత్త్వ మహోద్యుతిః|
అహో రాక్షసరాజస్య సర్వలక్షణ యుక్తతా||49.17||

స||| రాక్షసరాజస్య రూపం అహో| ధైర్యం అహో| సత్త్వం అహో| ద్యుతిః అహో| సర్వలక్షణయుక్తతా అహో||

||Sloka meanings||

రాక్షసరాజస్య రూపం అహో - Oh What form of the king of Rakshasas
ధైర్యం అహో - What courage
సత్త్వం అహో - What power
ద్యుతిః అహో - What glow
సర్వలక్షణయుక్తతా అహో - endowed with all merits

||Sloka summary||

"Oh What form . What courage . What power. What glow. He is endowed with all merits." ||49.17||

||Sloka 49.18||

యద్యధర్మో న బలవాన్ స్యాదయం రాక్షసేశ్వరః|
స్యా దయం సురలోకస్య సశక్రస్యాపి రక్షితా||49.18||

స|| అయం బలవాన్ అధర్మః న స్యాత్ యది అయం రాక్షసేశ్వరః సశక్రస్య సురలోకస్యాపి రక్షితా స్యాత్ ||

Rama Tika says - అయం బలవాన్ రాక్షసేశ్వరో యద్యధర్మవాన్ న స్యాత్ శక్రస్య ఇత్యాది ప్రాగ్వత్।అధర్మహతత్వాత్ స్వ ప్రజానామపి నాశక ఏవేతి భావః॥

||Sloka meanings||

అయం బలవాన్ రాక్షసేశ్వరః -
this powerful Rakshasa king.
అధర్మః న స్యాత్ యది -
if he is not unrighteous
సశక్రస్య సురలోకస్యాపి -
even the world of gods including Indra
రక్షితా స్యాత్ -
could have been the ruler

||Sloka summary||

"If he is not unrighteous, the powerful Rakshasa king could have been the lord of even the world of gods including Indra".||49.18||

||Sloka 49.19||

అస్య క్రూరైర్నృశంసైశ్చ కర్మభిర్లోకకుత్సితైః|
సర్వే బిభ్యతి ఖల్వస్మాల్లోకాః సామరదానవాః||49.19||
అయం హ్యుత్సహతే క్రుద్ధః కర్తుమేకార్ణవం జగత్|

స|| క్రూరైః నృశంసైశ్చ లోకకుత్సితైః అస్యకర్మభిః సామరదానవాః సర్వే లోకాః అస్మాత్ బిభ్యతి హి| అయం కృద్ధః జగత్ ఏకార్ణవమ్ కర్తుం ఉత్సహతే హి |

Rama Tika says - కృద్ధః అయం జగత్ ఏకార్ణవం కర్తుమ్ ఉత్సహతే సమర్థః భవతి ఇతి।

||Sloka meanings||.

క్రూరైః నృశంసైశ్చ -
with cruel wicked
లోకకుత్సితైః అస్యకర్మభిః -
universally contemptible deeds
సామరదానవాః సర్వే లోకాః -
all the worlds including gods and demons
అస్మాత్ బిభ్యతి హి -
scared of this person
అయం కృద్ధః - this angry one
జగత్ ఏకార్ణవమ్ కర్తుం ఉత్సహతే హి -
capable of making the entire world into ocean

||Sloka summary||

"With his contemptible wicked deeds, all people even the gods and demons are scared of this person. this angry one is capable of making the entire world into ocean." ||49.19||

||Sloka 49.20||

ఇతిచింతాం బహువిధా మకరోన్మతిమాన్ కపిః||
దృష్ట్వా రాక్షసరాజస్య ప్రభావమమితౌజసః||49.20||

స|| అమితౌజసః రాక్షసరాజస్య ప్రభావం దృష్ట్వా మతిమాన్ హరిః ఇతి బహువిధాం చింతాం అకరోత్||

||Sloka meanings||

అమితౌజసః రాక్షసరాజస్య -
of the brilliant king of Rakshasas
ప్రభావం దృష్ట్వా - seeing the power
మతిమాన్ హరిః - intelligent Hanuman
ఇతి బహువిధాం చింతాం అకరోత్ -
thus entertained many thoughts.

||Sloka summary||

"Thus seeing the power of the brilliant king of Rakshasas intelligent Hanuman entertained many thoughts." ||49.20||

"इति चिन्तां बहुविधम्."
Thus, the Vanara wondered in many ways.
That is what we hear in this Sarga.

We have seen this trait of Hanuma. Many a time being taken aback, being surprised, plainly wondering at the first sight.
But he recovers from such surprises and moves on his path undeterred.

We hear in second Sarga about the city of Lanka. Amazement at the city of Lanka on the Trikuta mountain looking like Amaravati. While searching for Sita in the city of Lanka, Hanuma wonders if it is a celestial city. Looking at the wives of Ravana, we hear Hanuma saying that there is none who was not in love with him. There is none who was brought by force. We hear praises Ravana at many places.

At every point of that praise we also hear, 'if only he did not commit the heinous crime, he could have been the Lord of Suras too!

It seems like the poet is making a point. One may have done many good deeds, but one heinous crime, he must bear the fruits of that action. This is a lesson poet seems to say again and again.

Thus, we come to the end of forty ninth Sarga

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే ఏకోనపంచాశస్సర్గః ||

Thus ends Sarga forty-nine of Sundarakanda in Ramayana the first poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

||om tat sat||